Những điểm lợi và hại của nghề viết "ma" - Ghostwriting

Thuật ngữ “ghostwriter” xuất hiện lần đầu tại Mỹ vào những năm 1920, trong thời đại nở rộ nhu cầu xuất bản nội dung. Ai cũng có một câu chuyện thú vị muốn chia sẻ, nhưng không phải người nào cũng có khả năng chuyển tải chúng thành con chữ. Vì lý do đó, người viết hộ (ghostwriter) và nghề viết hộ (ghostwriting) được ra đời. Cùng tìm hiểu bức tranh toàn cảnh về nghề ghostwriting qua bài viết dưới đây.

“Ghostwriting” là gì?


Nếu ví câu chuyện là chất liệu quý giá tạo nên giá trị sản phẩm, thì người chấp bút sở hữu bộ công cụ và kỹ năng giúp tác phẩm thành hình. Đó là kỹ năng sử dụng ngôn từ, kỹ năng trình bày và đặc biệt là kỹ năng tác động đến cảm xúc người đọc. Điều này đòi hỏi người viết thuê phải vô cùng linh hoạt và thấu hiểu nhân vật mình đang truyền tải, như một chú tắc kè biết biến đổi cho phù hợp với môi trường xung quanh.


Tại Việt Nam trước năm 2000, việc chấp bút chỉ gói gọn trong lĩnh vực ngách là viết sách (viết truyện, hồi ký…). Ngày nay, khi thế giới nội dung trở nên cực kỳ đa dạng, ngành nghề này càng có nhiều đất phát triển hơn. Với sự xuất hiện của blog và các nền tảng mạng xã hội, người viết thuê có thể đảm nhiệm nhiều vai trò như chăm sóc trang cá nhân của người nổi tiếng, sáng tác hộ giai điệu hay lời bài hát, viết kịch bản cho các “youtuber”… Ngoài ra, việc chấp bút còn thể hiện ở nhiều cấp độ: từ biên tập lại bản thảo của tác giả, chỉ viết bản thảo cho đến tạo nên tác phẩm hoàn chỉnh.


Điểm khác biệt lớn nhất giữa người chấp bút và những nhà sáng tạo nội dung là họ làm việc trong thầm lặng, như ý nghĩa từ “ghost”, có nghĩa là “ma”. Tùy thỏa thuận giữa các “ghostwriter” và tác giả mà quyết định tên tuổi của họ có được nhắc tới trong tác phẩm hay không. Đôi khi, họ còn làm việc dưới những hợp đồng bảo mật thông tin nghiêm ngặt. Đó chính là lý do không phải ai cũng yêu thích công việc này.


Tại sao những cây bút tự do e ngại “ghostwriting”?


Chúng ta gia nhập thị trường viết lách tự do với nhiều mục tiêu khác nhau. Tuy nhiên, nếu đã sáng tạo ra nội dung, ai cũng mong muốn tác phẩm được ghi nhận và chia sẻ dưới bản quyền của chính mình. Như đã nói ở trên, việc chấp bút thuê hoàn toàn đi ngược lại với mong cầu đó.


Việc sáng tạo nội dung cũng tương tự như nuôi dạy một đứa trẻ. Bạn bỏ bao tâm huyết để gọt giũa nên một con người tốt đẹp và có ích. Cuối cùng, đứa trẻ đó lại không nhận bạn là cha mẹ. Bạn đã tốn nhiều công sức để xây dựng một tác phẩm hoàn chỉnh, nhưng lại không được nhắc đến trong hồ sơ năng lực cá nhân. Với những nhà tuyển dụng khó tính, họ không có cơ sở để xác định những điều bạn liệt kê chung chung kia là thật. Điều này thật khó chịu biết bao, và không phải ai cũng dễ dàng chấp nhận. Vì vậy, dù có góc nhìn khá thoáng về lĩnh vực này, tôi vẫn khuyên các cây bút tự do chỉ nên chọn “ghostwriting” là một công việc song song. Bạn vẫn cần sáng tạo nội dung cá nhân một cách chính thống.


Thêm vào đó, đối với một số thị trường ngách, chấp bút là công việc dài hơi. Lấy ví dụ như lĩnh vực viết sách, mỗi chương cần khoảng 3500 đến 4000 từ. Quá trình viết tốn khá nhiều thời gian, có thể gây ảnh hưởng đến các công việc khác của bạn. Ngoài ra, chỉnh sửa một chương sách dài phức tạp hơn nhiều so với biên tập một bài viết ngắn như bài đăng blog. Nếu chưa quen với cường độ áp lực, chấp bút sách có thể lấy đi toàn bộ sự chuyên tâm và cảm hứng của bạn. Bạn sẽ dễ dàng mắc kẹt trong vòng quay làm việc kiệt sức và sai định hướng.


Khi thể hiện bằng ngôn từ của tác giả, đôi khi bạn sẽ gặp sự đối lập về mặt quan điểm. Không có kỹ năng chuyên nghiệp và quản lý cảm xúc tốt, bạn có thể gặp vô vàn khó khăn như: phải chỉnh sửa nhiều lần, bị từ chối cộng tác. Hậu quả, cả bạn và tác giả đều mệt mỏi.


Mặt khác, nói về những quan niệm nghiêm khắc trong nghề viết, việc chấp bút hộ mang lại cảm giác gần như lừa dối người đọc. Thử tưởng tượng mà xem, bạn là người cực kì hâm mộ nhà văn A. Bạn say mê với lối hành văn và những kinh nghiệm chia sẻ của tác giả. Bỗng một ngày, bạn phát hiện toàn bộ những gì mình đang đọc được viết bởi một người khác, kể cả những câu chuyện trong sách cũng không phải là nguyên bản. Bạn sẽ thất vọng và phẫn nộ, đúng không nào? Vì thế, bạn chắc chắn không muốn mang lại cảm giác khó chịu tương tự cho người khác thông qua “ghostwriting”.


Chúng ta hãy thử thay đổi góc nhìn một chút. Song song với ác cảm, nhiều lý do tích cực khác vẫn tồn tại, khiến công việc này trở nên thú vị. Và dĩ nhiên, như bất kỳ lĩnh vực viết lách nào, bạn cũng cần trang bị cho mình những kỹ năng cần thiết để thực hiện nó thật hiệu quả.


Thử suy nghĩ lại xem, “ghostwriting” có thể mang tới những lợi ích gì?


Lý do đầu tiên khiến công việc này hấp dẫn là thu nhập cực kì cao, có thể gấp 5 lần mức phí chi trả cho các công việc sáng tạo nội dung bằng chữ khác. Ví dụ, đối với những cây bút không có nhiều kinh nghiệm, nhuận bút trung bình trên thị trường viết lách tự do là 80 đồng/ từ cho bài viết blog hoặc chuẩn SEO. Tuy nhiên, phí bản thảo của việc chấp bút có thể lên đến 400 đồng/ từ và thậm chí cao hơn với những lĩnh vực ngách khó nhằn như kinh tế học, tài chính, kĩ thuật, tâm lý… Lý do vì bạn không đứng tên tác giả cho sản phẩm mình viết ra, mất đi cơ hội xây dựng thương hiệu cá nhân, thu hút độc giả hoặc khách hàng mới.


Trong tháng thứ 2 khi trở thành người viết lách tự do, mục tiêu thu nhập của tôi nhảy vọt hơn kế hoạch, 70% là nhờ nhuận bút từ việc viết sách thuê. Công việc dài hạn với thu nhập ổn định này giúp tôi mạnh tay từ bỏ những bài viết giá rẻ, dành thời gian nhàn rỗi tập trung cho việc học tập nâng cao kiến thức. Như tất cả chúng ta đều biết, thu nhập không phải là yếu tố kiên quyết để đánh giá thành công của một cây bút tự do. Tuy nhiên, thu nhập tốt sẽ tạo nền tảng vững chắc để chúng ta gắn bó và đi xa hơn trên con đường này.


Sau một thời gian thử nghiệm viết blog hay viết bài fanpage, bạn cảm thấy dần nhàm chán và cạn ý tưởng với guồng quay quen thuộc. Nội dung phải theo xu hướng, bài viết tính toán cẩn thận mật độ từ khóa. Vậy bạn hãy thử sức với việc chấp bút thuê, như viết sách chẳng hạn. Bạn có thể chọn một thị trường ngách phù hợp với định hướng phát triển để bắt đầu. Khi chấp bút quyển sách về làm cha mẹ, tôi cảm thấy được nạp lại năng lượng tích cực vì mang những trải nghiệm sâu sắc của tác giả truyền đạt tới độc giả. Hầu như tác giả nào có những câu chuyện thú vị muốn kể. Mở rộng tâm hồn, bạn sẽ học được từ chính đối tác của mình. Từ đó, cảm hứng sáng tạo được khơi nguồn.


Trong chấp bút nội dung, để phù hợp với phong cách viết của tác giả thật, bạn có thể sẽ sử dụng một giọng văn hoàn toàn khác. Điều này hỗ trợ rất nhiều trong việc rèn luyện tính linh hoạt. Thay đổi ngữ điệu (tone) và cảm xúc (mood) phù hợp đối tượng độc giả là những điều cực kỳ quan trọng để đánh giá tay nghề của một cây bút tự do.


Thị trường này có khó để phát triển không?


Công việc chấp bút thuê đòi hỏi ít kiến thức về marketing nhất trong thị trường viết lách. Bên cạnh đó, những ý kiến trái chiều về ngành này khiến các cây bút tự do e ngại tham gia. Như vậy, bạn sẽ có điều kiện tìm được nhiều công việc tiềm năng hơn.


Ngoài kỹ năng viết và sự hiểu biết nhất định về lĩnh vực ngách mà bạn đang hỗ trợ, bạn cũng cần trang bị các kỹ năng mềm dưới đây để công việc luôn hiệu quả:

  1. Kỹ năng làm việc với con người: bạn hãy trò chuyện với tác giả để trao đổi về nội dung mà họ muốn thể hiện, từ đó xác định chính xác nhu cầu. Ngoài ra, bạn nên đọc thêm những tác phẩm do chính tác giả đã viết, trò chuyện về cuộc sống hằng ngày để hiểu được cá tính và góc nhìn của họ. Từ đó, nội dung được thể hiện đầy đủ với một ngữ điệu phù hợp, tránh việc sửa chữa bản thảo quá nhiều lần.

  2. Kỹ năng tổ chức công việc: chủ động, chủ động và chủ động! Bạn phải chủ động trong việc lên kế hoạch, chủ động cập nhật tiến độ và chủ động điều chỉnh những yêu cầu không hợp lý. Sự chủ động thể hiện bạn là một đối tác chuyên nghiệp và tâm huyết với những tác phẩm của mình.

Ngoài ra, để tránh sa đà vào cái bẫy của việc chấp bút, bạn cần phân bổ thời gian giữa các dự án hiệu quả. Thông thường, tôi áp dụng công thức sau:


Thời gian dành cho mỗi dự án = Tổng thời gian làm việc x Tỉ lệ giữa số từ của 1 dự án với tổng số từ của tất cả các dự án.


Bạn có thể đặt thông báo 15 phút trước khi hết thời gian để kết thúc ý đang viết, thư giãn tại chỗ và bắt tay vào công việc mới. Tôi nhận thấy cách làm việc song song các dự án với nhau giúp tăng tỉ lệ hoàn thành dự án đúng hạn hơn là giải quyết đơn lẻ từng dự án. Lí do là nó giúp chúng ta tránh tâm lý nhởn nhơ và không tập trung khi cảm thấy còn nhiều thời gian để hoang phí.


Sau cùng, bạn hãy đảm bảo cho bản thân một chế độ nghỉ ngơi hợp lý. Tinh thần và thể chất có khỏe mạnh thì bạn mới có năng lượng để sáng tạo nên những nội dung chất lượng.


Kết luận


Chấp bút thuê (ghostwriting) và người chấp bút (ghostwriter) là những chiến binh thầm lặng cho sự thành công của mỗi tác phẩm. Một điều khá bất công là chúng ta khó có thể tìm thấy tài liệu chuyên sâu hay những chia sẻ nghiêm túc về ngành này. Quan niệm “Tốt khoe xấu che” biến những cây bút viết thuê trở thành mặt “xấu” của những tác giả thực thụ. Nhưng dù có nhiều ý kiến gây tranh cãi, công việc này vẫn góp phần mang đến nhiều giá trị cho độc giả, và đáng được trân trọng như bất cứ hình thức sáng tạo nội dung nào.


147 views0 comments