Áp dụng tư duy phản biện để bài viết tăng sức thuyết phục thế nào?

Khi chọn một chủ đề, bạn có thử cân nhắc xem chủ đề này và các luận điểm mình định triển khai có gây tranh cãi không? Quan điểm của bạn trong vai trò người viết là gì? Nó đã đủ để thuyết phục độc giả hoặc khiến họ hành động chưa?


Nếu đang theo đuổi một công việc viết nghiêm túc và muốn có thu nhập tốt, bạn nên nghiên cứu, lựa chọn, sắp xếp và truyền tải thông tin sao cho tạo nên những bài viết chất lượng và có tính thuyết phục. Đây cũng là một phần nội dung của tư duy phản biện mà bài viết này đang muốn nhắc đến. Vậy tư duy phản biện là gì, nó có tác dụng thế nào với người viết và phải làm sao để áp dụng vào bài?


Tư duy phản biện (Critical Thinking) là gì?

Nguồn: Freepik

Dr. Rose Spielman là nhà tâm lý học lâm sàng, nhà giáo dục với trên 20 năm kinh nghiệm. Ông với vai trò là người chịu trách nhiệm chính về nội dung (Content Lead) cùng nhóm tác giả đã viết cuốn ebook miễn phí được phát hành cho sinh viên muốn tiếp cận với tâm lý học. Trong đó định nghĩa:

“Tư duy phản biện là việc áp dụng tích cực một tập hợp các kỹ năng xử lý thông tin để hiểu và đánh giá thông tin đó.”

Tìm kiếm thông tin khi viết bài là điều tất cả cây viết sẽ làm. Và vì thế, việc áp dụng tư duy phản biện để tìm kiếm, chọn lọc, đánh giá và diễn đạt các thông tin dưới ngòi bút của mình sẽ đem đến những giá trị chân thật, hữu ích cho độc giả cũng như khách hàng tiềm năng.


Ngoài ra, tư duy phản biện cũng liên quan đến việc duy trì thái độ hoài nghi, nhận ra những thành kiến bên trong, sử dụng tư duy logic, đặt câu hỏi thích hợp và quan sát. Tất cả kỹ năng này giúp người viết có cái nhìn thấu đáo, đa chiều để sáng tạo những nội dung có sức thuyết phục cao. Vì thế, khi áp dụng tư duy phản biện, người viết sẽ biết cách truyền tải thông tin giá trị và có tác động cụ thể đến người đọc. Chẳng hạn như thuyết phục họ mua hàng, đăng ký tham gia sự kiện hoặc newsletter.


Vì sao tư duy phản biện lại cần thiết trong viết lách?


Ở cái thời đại mà ai cũng có thể truy cập Internet như hiện nay thì sẽ xuất hiện nhiều luồng thông tin, đa chiều có, chính thống có, tin giả hoặc vô căn cứ cũng không ít. Do đó, những người viết khi nghiên cứu, tìm kiếm dữ liệu cho nội dung rất cần rèn luyện tư duy phản biện. Khi có những lập luận chặt chẽ, khách quan, tìm kiếm từ nhiều nguồn tin cậy và có lập trường vững vàng thì các nội dung mới thật sự thuyết phục độc giả.


Đối với những cây viết mới, nếu rèn luyện tư duy phản biện từ sớm thì sự nghiệp viết lách cũng được cải thiện hơn. Lý do là dù bạn có nhiều trải nghiệm sống phong phú, khả năng ghi nhớ tốt, bụng đựng một “bồ chữ” nhưng nếu không có sự chọn lọc, sắp xếp, đánh giá, diễn đạt một cách khoa học thì độc giả cũng khó mà hiểu thông điệp bạn muốn truyền tải. Ngược lại, nếu chúng ta là những cây viết mới, chưa có nhiều kinh nghiệm sống và viết nhưng biết áp dụng tư duy phản biện trong quá trình xây dựng nội dung thì vẫn có thể xuất bản các bài viết có giá trị với một nhóm độc giả cụ thể.


Tư duy phản biện cũng là một trong 10 kỹ năng quan trọng nhất năm 2025 được kể đến trong Báo cáo việc làm năm 2020 của Diễn đàn kinh tế thế giới (The World economic forum). Vì vậy, những người nên sớm thực hành kỹ năng tư duy phản biện để đón nhận xu hướng và các cơ hội việc làm trong tương lai gần.

Vai trò của tư duy phản biện trong các sản phẩm viết là không thể phủ nhận. Tuy vậy chúng ta cần hiểu việc áp dụng lối tư duy này trong công việc không phải là để chỉ trích, chống lại hoặc bóc mẽ ý kiến của người khác. Đây là cách sử dụng linh hoạt óc phán đoán của bộ não, kinh nghiệm sống và kỹ thuật viết để tạo ra những nội dung thuyết phục và khách quan hơn. Sau đây là gợi ý những cách áp dụng tư duy phản biện trong sáng tạo nội dung.


Áp dụng tư duy phản biện vào bài viết như thế nào để tăng tính thuyết phục?


Tư duy phản biện nghe có vẻ “học thuật” và khó hiểu nhưng nếu nhìn dưới góc độ một người viết thì đó lại là những thao tác rất phổ biến mà khi sáng tạo nội dung chúng ta nên thành thạo:


1. Lựa chọn thông tin phù hợp


Khi tìm kiếm tài liệu, một vấn đề mà rất nhiều người viết mắc phải là dễ bị sa đà vào các thông tin, thấy cái gì cũng hay cũng muốn cho vào bài. Hoặc cũng có những cây viết thì không biết nên lựa chọn thế nào trước một “biển” thông tin bao la. Đây chính là lý do chúng ta cần áp dụng tư duy phản biện để lựa chọn sao cho phù hợp nhất.


Cụ thể, chúng ta cần biết chủ đề và thông điệp mà mình muốn hướng đến là gì, thông tin nào giúp ích trực tiếp cho vấn đề đó để lựa chọn phù hợp. Ví dụ khi viết về việc rèn tính tự lập cho trẻ nhỏ thì những thông tin cần thiết và phục vụ trực tiếp cho chủ đề có thể là lý do trẻ cần thực hành tự lập phù hợp với độ tuổi, các hệ quả nếu cha mẹ áp đặt một cách cực đoan khi rèn cho con tính tự lập, gợi ý các giải pháp…


Ngoài ra những người viết cũng cần tìm hiểu kỹ nguồn gốc thông tin. Đây cũng là một cách rèn luyện tư duy phản biện để lựa chọn thông tin trong bối cảnh có quá nhiều “báo lá cải” bằng cả tiếng Anh lẫn tiếng Việt như hiện nay. Bạn có thể kiểm tra mức độ đáng tin của thông tin bằng cách:

  • Tìm kiếm từ khóa ở nhiều nguồn khác nhau. Ví dụ ở một trang web có nói đến nghiên cứu A hoặc tác giả B thì chúng ta có thể tìm kiếm độc lập A và B để kiểm tra lại thông tin.

  • Luôn double-check mọi thông tin bạn có được. Bạn có thể kiểm tra tin giả tin thật bằng những website như FactCheck, Snopes

  • Với bài viết có dẫn nguồn, bạn hãy kiểm tra cả nguồn thông tin đó.

  • Nếu chưa thể kiểm tra nguồn thông tin đã chuẩn xác hay chưa thì chúng ta có thể hỏi người đáng tin cậy, có chuyên môn trong lĩnh vực bạn đang viết.

2. Hãy đặt và trả lời câu hỏi để hiểu nội dung mình muốn viết


Có một số chủ đề chúng ta đủ kiến thức để định hình trong đầu về những gì nên viết, viết như thế nào, viết để đạt mục đích gì. Nhưng cũng có không ít chủ đề khiến người viết bối rối không biết nên bắt đầu từ đâu, gợi mở như thế nào. Trong trường hợp này, một gợi ý dành cho bạn là có thể đặt các câu hỏi để hiểu về mục đích bài viết của mình hoặc tham khảo ý kiến của độc giả dựa trên những gì họ đang bàn luận.


Công thức thần thánh 5W1H (What - Where - Why - When - Who - How) chính là những câu hỏi phổ biến và bao quát nhất, giúp ích cho việc triển khai bài viết của bạn. Biết cách đặt và trả lời những câu hỏi chính là bạn đang thực hành sử dụng tư duy phản biện để viết nên các nội dung chất lượng và có giá trị.


Ví dụ khi viết về việc chuẩn bị tâm lý cho trẻ đi học mầm non, chúng ta có thể đặt câu hỏi như sau:

  • What: các vấn đề trẻ thường gặp khi mới đi học mầm non là gì?

  • Why: tại sao cần chuẩn bị tâm lý cho trẻ trước khi trẻ đi học mầm non?

  • When: việc chuẩn bị trước tâm lý cho trẻ nên bắt đầu bao lâu trước khi đi học?

  • Where: cha mẹ nên đưa con đến đâu để làm quen môi trường?

  • Who: ai là người cần tham gia vào việc chuẩn bị tâm lý trước khi con đến trường?

  • How: giải pháp để cha mẹ chuẩn bị tâm lý cho trẻ trước khi đi học mầm non là gì?

3. Quan tâm đến việc đa dạng nguồn tài liệu

Nguồn: Freepik

Bạn đừng chỉ dừng ở việc sử dụng tài liệu bằng tiếng Việt mà hãy thử mở rộng vùng tìm kiếm bằng tiếng Anh để có cái nhìn khách quan. Ví dụ khi viết về các mối quan hệ hoặc giáo dục, bạn không những cần tiếp cận thông qua các bài báo, sách, phỏng vấn mà còn nên liên hệ với kiến thức tâm lý học, cấu trúc bộ não, đặc điểm phát triển, bối cảnh gia đình, nghiên cứu khoa học… bằng cả tiếng Anh để hiểu rõ các thông tin và truyền đạt đến độc giả một cách khách quan nhất.


4. Tôn trọng và trung thực với các nguồn thông tin


Điều bạn nên làm là đọc kỹ các nghiên cứu, bài viết của các nhà khoa học hoặc tác giả để hiểu đúng mục đích cũng như thông điệp họ hướng đến. Việc làm này cũng giúp chúng ta hiểu rõ những gì mình viết và có thể giải đáp một cách thỏa đáng khi tương tác với độc giả hoặc ý kiến phản biện.


Ví dụ, không phải vì đang muốn viết về giáo dục sớm mà chúng ta chỉ tìm các nghiên cứu để chứng minh cho lập trường của mình thay vì phản ánh chân thực kết quả nghiên cứu hay quan điểm đa chiều về chủ đề này. Bạn có thể tìm thấy rất nhiều nghiên cứu về tác dụng của giáo dục sớm, nhưng ở một khía cạnh khác thì khá nhiều người hiểu nhầm cụm từ “Early education” là giáo dục đầu đời chứ không phải giáo dục sớm.


Mặt khác trên trang wehavekids.com có chỉ ra rằng Cơ quan tình báo kinh tế EIU - The Economist Intelligence Unit đã thực hiện một nghiên cứu vào năm 2012 để đánh giá hệ thống giáo dục ở 45 quốc gia. Theo đó, nghiên cứu cho thấy Phần Lan đứng thứ nhất về tổng điểm (Overall score - 91.8%) và cả chất lượng (Quality - 93.5%). Lý do là đất nước này tập trung vào cách dạy và phải phù hợp với độ tuổi chứ không phải chăm chăm tập đọc, viết hay làm toán cho trẻ từ mẫu giáo. Đây là một ví dụ về các góc nhìn khác nhau trong cùng một vấn đề mà nếu bài viết của bạn chỉ ra được thì sẽ khách quan và thuyết phục độc giả hơn.


Cuối cùng bạn đừng quên dẫn nguồn thông tin tham khảo vào bài viết nhé.


5. Lập dàn ý sơ bộ


Khi đã có dữ liệu thì người viết cần sắp xếp thông tin một cách khoa học và có logic để triển khai nội dung. Một gợi ý dành cho bạn là có thể sắp xếp theo lộ trình thời gian, theo các bậc cảm xúc của độc giả, sự tăng lên hoặc giảm đi của các giải pháp hoặc nguy cơ… Ví dụ khi viết về việc cho trẻ tiểu học tự đi đến trường, bạn có thể kể từ nguy cơ ít nguy hiểm hơn cho đến mức độ cao nhất: trẻ vui chơi la cà trên đường nên đi học muộn, trẻ bị lạc đường, trẻ bị bắt cóc ...


Nếu bạn coi viết là một việc nghiêm túc và mong muốn tăng thu nhập từ nghề viết thì nên lập dàn ý trước cho mỗi nội dung mình định viết.


6. Nhìn từ các góc độ khác nhau


Người viết khi nhìn vấn đề dưới nhiều góc độ khác nhau, kể cả các ý kiến trái chiều để phản biện hoặc nhận ra các quan điểm/ thông tin không phù hợp thì sẽ hiểu hơn về vấn đề mình đang viết. Đồng thời, độc giả cũng được thuyết phục hơn khi đọc những nội dung đa chiều hoặc có sự so sánh. Ví dụ khi viết về việc rèn tính tự lập cho trẻ nhỏ, bạn nên nhìn từ góc độ nhà tâm lý học, cha mẹ, giáo viên, và quan trọng nhất là thử đặt mình vào vị trí của trẻ để biết các giải pháp được gợi ý có phù hợp hay không. Cụ thể:

  • Đối với nhà tâm lý học thì việc rèn tính tự lập quan trọng nhất là đúng thời điểm và phù hợp tính cách. Vì nếu bạn áp dụng cực đoan có thể dẫn đến các vấn đề liên quan đến hành vi của trẻ khi trưởng thành (sợ ràng buộc vào các mối quan hệ, không dám bày tỏ tình cảm, thiếu thốn tình cảm nên có thể trở thành người phụ thuộc cảm xúc để có được yêu thương…). Với những trẻ nhỏ, dù bạn có rèn tính tự lập thì chúng vẫn cần được ôm ấp, yêu thương chứ không phải bị bỏ mặc.

  • Với những cha mẹ không có chuyên môn thì để rèn tính tự lập cho con, họ rất cần kiên nhẫn để con đủ thời gian để tự đi dép hay mặc quần áo…

  • Với giáo viên thì có thể hướng dẫn và làm mẫu cho trẻ cất dép, lấy ghế rồi để trẻ tự làm. Trong một lớp học thì trẻ cũng sẽ quan sát các bạn và làm theo khá nhanh.

Tư duy phản biện (Critical Thinking) là kỹ năng mà chúng ta có thể thực hành ngay hôm nay để trở thành thói quen và có thể sử dụng linh hoạt trong cuộc sống cũng như chính công việc viết. Những nội dung khi được lựa chọn, sắp xếp, nhìn nhận dưới nhiều góc độ sẽ khách quan, thuyết phục và dễ chạm đến độc giả hơn. Bạn hãy thử áp dụng theo những gợi ý bên trên và cảm nhận sự khác biệt nhé!


Nguồn tham khảo:

https://www.weforum.org/agenda/2020/10/top-10-work-skills-of-tomorrow-how-long-it-takes-to-learn-them/


328 views0 comments